Geopolitički položaj Crne Gore i vjekovni interesi velikih sila pretvorili su ovaj prostor u jedno od najaktivnijih obavještajnih poprišta na Balkanu. Od planinskih kurira iz vremena dinastije Petrović, preko brutalnog obavještajnog rata u okupiranim gradovima, pa sve do paranoje Informbiroa koja je opustošila crnogorske porodice – špijunaža je postala neraskidiv, iako mračan, dio crnogorske istorije.
Nakon sloma Kraljevine Jugoslavije u aprilu 1941. godine, crnogorski krš postaje poligon za sukob čak nekoliko različitih obavještajnih sistema. Italijanska vojna služba SIM (Servizio Informazioni Militare) i zloglasni njemački Gestapo premrežili su gradove poput Podgorice, Cetinja i Nikšića gustom mrežom lokalnih doušnika. Cilj je bio jasan: locirati komunističke ilegalce i ugušiti svaki potencijalni ustanak.
Sa druge strane, surovi teren Crne Gore privukao je pažnju i savezničkih centara moći. Britanska Uprava za specijalne operacije (SOE) i američka kancelarija OSS ubacivale su svoje agente padobranima direktno u crnogorska brda. Njihov zadatak nije bio direktna borba, već prikupljanje informacija o snazi partizanskog i četničkog pokreta, na osnovu kojih su London i Vašington kasnije krojili svoju politiku na Balkanu.
Završetkom Drugog svjetskog rata, ratna OZNA se transformiše u civilnu UDBA-u (Uprava državne bezbjednosti) i vojni KOS (Kontraobaveštajna služba). Umjesto smirivanja tenzija, u poslijeratnoj Crnoj Gori počinje era institucionalizovanog uhođenja, koja će svoj vrhunac doživjeti u ljeto 1948. godine.
Sukob Tita i Staljina i donošenje Rezolucije Informbiroa pogodili su Crnu Goru jače nego bilo koju drugu jugoslovensku republiku. Istorijska, vjekovna privrženost Crnogoraca Rusiji preko noći je postala najveći državni grijeh.
UDBA je pokrenula masovni aparat unutrašnje kontrole. Strah je uvučen u svaku poru društva, a potkazivanje je poprimilo epidemijske razmjere. Rečenica izgovorena uz kafu, u povjerenju, bila je dovoljna da brat prijavi brata, ili komšija komšiju. Istorijski podaci danas neumoljivo svjedoče: Crna Gora je, srazmjerno broju stanovnika, poslala ubjedljivo najveći broj građana na Goli otok. Etiketa „ruskog špijuna“ uništila je hiljade crnogorskih porodica, a strah od sveprisutnog oka službe trajno je promijenio mentalitet naroda.
Nakon što je opasnost od Sovjetskog Saveza prošla, crnogorska bezbjednosna mašinerija preusmjerila je svoje resurse na očuvanje jednopartijskog sistema. Pod stalnom prismotrom UDBA-e bili su fakulteti, intelektualni krugovi, crkve, ali i muzičari i umjetnici. Svaka pojava nacionalizma – bilo crnogorskog, bilo srpskog – sasijecana je u korijenu. Paralelno sa tim, agenti iz Crne Gore aktivno su infiltrirani u emigrantske klubove u Zapadnoj Evropi i Americi, prateći svaki korak političkih bjegunaca koji su sanjali rušenje SFRJ.
Kultura sveprisutne špijunaže i straha duboko je obilježila crnogorsko društvo, što je na genijalan način u kinematografiji ogolio režiser Živko Nikolić u svom kultnom filmu „U ime naroda“.
Iako je od raspada SFRJ prošlo više od tri decenije, u Crnoj Gori pitanje otvaranja tajnih dosijea bivših komunističkih službi i dalje predstavlja prvorazredan politički tabu. Dok države bivšeg Istočnog bloka odavno drže ove arhive otvorenim, crnogorski sefovi i dalje čuvaju imena onih koji su decenijama iz sjenke krojili sudbine svojih sugrađana.
