Dok stvarno ugroženi građani, onkološki pacijenti i djeca s invaliditetom mjesecima, pa i godinama, čekaju u neizvjesnosti pred administrativnim zidovima, sistem socijalne zaštite u Crnoj Gori potresaju afere koje ukazuju na duboke anomalije. Zvanični podaci pokazuju da su državni fondovi namijenjeni najranjivijima pretvoreni u prostor za masovne zloupotrebe budžetskog novca. Prava poput „tuđe njege i pomoći“ i povlastica na putovanja postala su poligon za fiktivno bogaćenje, zbog čega država gubi desetine miliona eura godišnje.
Eksplozija broja korisnika i finansijski izdaci
Osnovno materijalno davanje usmjereno na dugotrajnu njegu jeste dodatak za njegu i pomoć (DNP), popularno nazvan tuđa njega. Finansijski izdaci i broj korisnika rasli su brzinom koja drastično prevazilazi realne demografske i medicinske okvire:
- Broj korisnika: Prema zvaničnim podacima Ministarstva socijalnog staranja, brige o porodici i demografije, Crna Gora ima oko 30.000 korisnika tuđe njege i pomoći, što je duplo više u odnosu na 2015. godinu.
- Godišnji trošak: Za isplatu same tuđe njege i pomoći (koja na mjesečnom nivou iznosi oko 99 eura po osobi) država izdvaja oko 30 miliona eura godišnje.
Šema fiktivnih putovanja: Višemilionske prevare
Jedan od najvećih kanala za zloupotrebu bio je Zakon o povlasticama na putovanje lica sa invaliditetom. Korisnici tuđe njege imali su pravo na refundaciju troškova prevoza za 12 putovanja mjesečno na teritoriji države, kao i njihovi pratioci.
- Metod zloupotrebe: Korisnici ili organizovane grupe masovno su uzimali potvrde sa autobuskih i željezničkih stanica za fiktivna putovanja koja se nikada nisu desila, a zatim od centara za socijalni rad naplaćivali stotine eura refundacije mjesečno.
- Dokaz prevare: Kako bi se zaustavio ovaj višemilionski odliv, usvojen je restriktivniji zakon. Odmah nakon uvođenja oštrijih kontrola, broj zahtjeva za isplatu putnih troškova u centrima za socijalni rad pao je za nevjerovatnih 90 do 95 odsto. Suzbijanje ove prevare državi će uštedjeti 12 do 13 miliona eura godišnje.
Gradovi rekorderi: Gdje se najviše zloupotrebljava?
Zloupotrebe socijalnih davanja i statusa OSI nisu ravnomjerno raspoređene, već su drastično izražene u opštinama na sjeveru Crne Gore, gdje broj korisnika prkosi svakoj medicinskoj logici:
- Mojkovac: Prema zvaničnim statistikama, ova opština predstavlja neslavnog rekordera u odnosu na broj stanovnika – tamo je čak svaki sedmi stanovnik zvanični primalac tuđe njege i pomoći.
- Rožaje: U ovoj opštini je broj korisnika u odnosu na 2015. godinu porastao gotovo četiri puta. Analize pokazuju da više od polovine stanovništva Rožaja koristi neki vid socijalnih davanja.
- Tuzi: Državne komisije su pokrenule provjere nakon što su otkriveni slučajevi gdje su ljekari mimo zakona potpisivali specijalističke izvještaje kako bi se pojedincima omogućilo dobijanje tuđe njege.
U zvaničnim analizama UNICEF-a i Svjetske banke, podaci o korisnicima se ne vode prema nacionalnoj pripadnosti. Zakon garantuje prava svima pod jednakim uslovima. Ipak, posmatrano kroz geografski aspekt, u opštinama rekorderima poput Rožaja i Mojkovca statistički dominira lokalno stanovništvo tih regija.
Procedura iza zatvorenih vrata: Kako rade nove komisije?
U pokušaju da zaustavi nestajanje miliona eura, Ministarstvo socijalnog staranja pokrenulo je radikalnu reformu formiranjem novih socijalno-ljekarskih komisija. Cilj je jasan: masovna revizija svih postojećih rješenja i uvođenje rigoroznih filtera za nove zahtjeve. Međutim, ova administrativna čistka pretvorila se u novu agoniju za građane.
1. Struktura i tempo rada
Nove komisije sastoje se uglavnom od po tri člana koji su obavezno doktori medicine odgovarajućih specijalnosti (npr. ortopedi, neuropsihijatri, kardiolozi). Država je formirala ove timove sa zadatkom da rade ubrzanim tempom, pa tako na pojedinim sjednicama razmatraju i do 300 zahtjeva odjednom, što otvara pitanje koliko se detaljno može pregledati svaki pojedinačni pacijent.
2. Hod po mukama za pacijente
Da bi građanin uopšte došao pred ljekarsku komisiju, procedura počinje u lokalnom Centru za socijalni rad.
- Korak 1: Podnosi se zahtjev uz obimnu i svježu specijalističku medicinsku dokumentaciju.
- Korak 2: Centar za socijalni rad prosljeđuje predmet Prvostepenoj socijalno-ljekarskoj komisiji.
- Korak 3: Komisija zakazuje zasjedanje i upućuje poziv stranci na kućnu adresu radi ličnog pregleda.
- Korak 4: Nakon pregleda i uvida u dokumentaciju, komisija donosi nalaz, ocjenu i mišljenje, na osnovu kojeg Centar za socijalni rad izdaje konačno rješenje u roku od 30 dana.
3. Vladina „super-komisija“ i revizije
Glavno oružje države u borbi protiv prevara je Posebna komisija za kontrolu kvaliteta rada, koju je obrazovala Vlada Crne Gore. Ova „super-komisija“ ima pravo da uzme bilo koje već izdato rješenje o tuđoj njezi i izvrši reviziju. Ako utvrde da je prvostepena komisija progledala kroz prste osobi koja je zdrava, rješenje se momentalno poništava, isplate se obustavljaju, a protiv ljekara koji su potpisali lažni nalaz pokreću se disciplinski i krivični postupci.
4. Kolateralna šteta: Hiljade ugroženih na čekanju
Iako je namjera bila da se presijeku lanci korupcije, rigidan sistem i višemjesečni zastoji u radu komisija stvorili su kolateralnu štetu. Zbog uvođenja novih procedura i detaljnih češljanja dokumentacije, stvorila su se ogromna uska grla. Prema izvještajima istraživačkih organizacija poput CIN-CG, na hiljade najtežih pacijenata – uključujući djecu s autizmom i onkološke bolesnike – mjesecima čeka na red. Mnogima su isplate prekinute jer im je isteklo staro rješenje, a novo ne stiže na red zbog preopterećenosti sistema.
Ministarstvo najavljuje prelazak na jedinstveno vještačenje invaliditeta po modelu ljudskih prava UN-a, kako se prava ne bi određivala isključivo na osnovu suvih medicinskih dijagnoza. Do tada, Crna Gora ostaje zemlja apsurda: dok su prevaranti godinama lagano punili džepove fiktivnim putovanjima, oni kojima je tuđa njega pitanje života i smrti danas bukvalno umiru čekajući da dođu na red pred novim, rigoroznim državnim komisijama.
