Regionalni kontekst: Kako komšije krote „socijalnu mafiju“?
Fenomen zloupotrebe instituta tuđe njege i pomoći nije ekskluzivni izum crnogorskih prevaranata, ali način na koji se država bori protiv njega drastično se razlikuje u odnosu na zemlje regiona. Dok Crna Gora tek sada formira interventne komisije i pokušava da ugasi požar nastao višegodišnjim odlivom miliona, susjedne države su kroz digitalizaciju, krivični progon i strožu trijažu uspjele da postave jasnije granice između stvarnih i fiktivnih bolesnika.
Da bi se razumio obim crnogorskog apsurda, dovoljno je uporediti statistiku i modele kontrole sa Srbijom, Bosnom i Hercegovinom i Hrvatskom.
Za razliku od Crne Gore, gdje je svaki sedmi stanovnik pojedinih opština zvanično nemoćan, u Srbiji je sistem drastično rigorozniji. Prema zvaničnim podacima tamošnjeg Fonda PIO i Ministarstva za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja, pravo na dodatak za tuđu njegu i pomoć ostvaruje oko 75.000 građana.
- Metod kontrole: Srbija je uvela centralizovani elektronski registar „Socijalna karta“. Ovaj softver automatski ukršta podatke iz Poreske uprave, katastra, MUP-a i Fonda PIO. Ako podnosilac zahtjeva za tuđu njegu ili član njegovog domaćinstva kupi automobil ili proda imovinu, sistem alarmira Centar za socijalni rad.
- Kaznene mjere: Zloupotrebe se tretiraju kao krivično djelo prevare. Ljekari u Srbiji koji potpišu lažne nalaze ne rizikuju samo gubitak posla u komisiji, već se suočavaju sa krivičnim prijavama i oduzimanjem ljekarske licence od strane Ljekarske komore Srbije.
U Bosni i Hercegovini je situacija specifična zbog administrativne rascjepkanosti. Propisi i iznosi se razlikuju između Federacije BiH, Republike Srpske i Brčko distrikta.
- Metod kontrole: U oba entiteta postoje prvostepene i drugostepene ljekarske komisije. Ipak, zbog hroničnog nedostatka novca u entitetskim budžetima, ove komisije su tradicionalno restriktivne – ne zbog uspješne borbe protiv kriminala, već zato što su fondovi prazni.
- Putni troškovi: Bosna i Hercegovina nikada nije imala zakon sličan crnogorskom koji bi omogućio nekontrolisanu refundaciju fiktivnih putovanja autobusima i vozovima. Iz tog razloga, ova vrsta prevare – koja je Crnu Goru koštala desetine miliona eura – u BiH uopšte ne postoji kao pojava.
Kao članica Evropske unije, Hrvatska je prošla kroz reformu kojoj Crna Gora tek teži. Tamo je ukinut sistem u kojem svako ministarstvo ili fond ima svoju ljekarsku komisiju.
- Metod kontrole: Formiran je Zavod za vještačenje, profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba s invaliditetom (ZOSI). To je nezavisno, jedinstveno tijelo koje vještači sve – od invalidnina, preko tuđe njege, do profesionalne sposobnosti. Ljekari koji rade u ZOSI-ju su stalno zaposleni vještaci, a ne spoljni saradnici (kao u Crnoj Gori) koji vikendom „tezgarišu“ u komisijama, što drastično smanjuje prostor za lokalni pritisak i korupciju.
- Inkluzivni dodatak: Hrvatska je uvela jedinstvenu naknadu koja objedinjuje više različitih davanja, čime je administracija pojednostavljena, a zloupotrebe svedene na minimum jer se status provjerava kroz stroge evropske protokole.
Izvještaji Evropske komisije o napretku Crne Gore godinama unazad opominju da je sistem socijalne zaštite „neefikasan i podložan političkim manipulacijama“. Dok uporedna regionalna praksa pokazuje da se kontrola sprovodi prije nego što novac napusti budžet (kroz digitalne registre i nezavisne institute za vještačenje), crnogorski model se oslanja na „post-festum“ jurenje prevaranata.
Ova uporedna slika jasno dokazuje: Crna Gora nije rekorder po broju bolesnih i nemoćnih, već po propustljivosti zakona koji su godinama funkcionisali kao bankomat za one koji su spremni da profitiraju na račun stvarnih invalida.
