Ideja o Crnoj Gori kao građanskoj državi, iako ustavno proklamovana i decenijama promovisana kao temelj modernog društva, sve više se prepoznaje kao politička utopija. Realnost na terenu pokazuje da su duboke podjele, podstaknute spoljnim i unutrašnjim faktorima, trajno zarobile društvo u matricu identitetskih sukoba. Nekoliko je ključnih razloga zbog kojih Crna Gora teško može ostvariti ideal društva u kojem je građanin, a ne pripadnik nacije, primarni nosilac suvereniteta.
Najveća prepreka građanskom konceptu je sveprisutni rast etnonacionalizama. Umjesto da slabe sa procesom evrointegracija, nacionalni identiteti postaju sve agresivniji. Crna Gora je postala poligon za geopolitička i regionalna odmjeravanja snaga, gdje strane službe iz regiona otvoreno ili prikriveno djeluju preko svojih sunarodnika i političkih eksponenata.
Kroz finansiranje medija, vjerskih organizacija i političkih partija, interesi susjednih država instrumentalizuju etničke zajednice u Crnoj Gori. Građani se ne posmatraju kao individue sa autonomnim pravima, već kao rezervoar glasova i demografski resurs za ostvarivanje širih regionalnih strategija, čime se direktno podriva crnogorski državni suverenitet i kohezija.
Pitanje državljanstva u Crnoj Gori nije samo pravno, već prvenstveno demografsko i političko oružje. Godinama unazad primjetni su dvostruki aršini i selektivna primjena zakona. Dok se s jedne strane restriktivnom politikom otežava dobijanje državljanstva ljudima koji decenijama žive i rade u Crnoj Gori i plaćaju poreze, s druge strane se konstantno otvara prostor za inženjering kroz izmjene propisa koji bi omogućili lakši pristup crnogorskom pasošu za dijasporu ili sunarodnike bliske određenim političkim strukturama iz regiona.
Ova asimetrija stvara osjećaj pravne nesigurnosti i direktno dijeli ljude na „poželjne“ i „nepoželjne“ građane, zavisno od toga kako njihovo potencijalno glasačko pravo može uticati na odnos snaga na političkoj sceni.
Građanski koncept podjednako ugrožava i takozvani državotvorni, odnosno crnogorski nacionalizam. Težnja da se država zaštiti od spoljnih uticaja često sklizne u rigidne pokušaje kulturne asimilacije manjih ili drugih etničkih grupa. To se najjasnije ogleda kroz forsiranje identitetskih pitanja u prosvjeti i kulturi:
Jezik kao linija razdvajanja: Umjesto da jezik bude sredstvo komunikacije i spajanja, on je pretvoren u političko oruđe. Insistiranje na jezičkim normama koje se nameću kao jedini dokaz lojalnosti državi stvara otpor kod značajnog dijela populacije.
Ideologizacija udžbenika: Nastavni planovi i programi, posebno iz istorije, geografije i književnosti, često se prilagođavaju trenutnim političkim narativima. Kroz udžbenike se nerijetko vrši indoktrinacija koja potencira istorijske sukobe i viktimizaciju jedne grupe na račun druge, umjesto da se razvija kritičko mišljenje i multikulturalno razumijevanje.
Prosvjeta kao partijski plijen: Škole i fakulteti umjesto bastiona građanske svijesti postaju mjesta gdje se sprovodi etno-politička selekcija kadrova, čime se sistematski obrazuju generacije opterećene identitetskim podjelama.
Sve dok se u Crnoj Gori lojalnost državi mjeri etničkom pripadnošću, a institucije sistema bivaju podređene interesima regionalnih centara moći i lokalnih nacionalnih elita, građanska država ostaće samo prazno slovo na papiru. Crna Gora umjesto građanskog društva slobodnih pojedinaca sve više liči na federaciju zatvorenih etničkih zajednica koje konstantno prebrojavaju krvna zrnca u borbi za prevlast nad državnim resursima.
