Godinama je politički život u Crnoj Gori ličio na loše režiranu dramu u kojoj su uloge bile unaprijed podijeljene. S jedne strane barikade nalazio se režim koji je mlatio crnogorskim zastavama, a s druge samozvani nacionalni tribuni koji su, u ime srpskog naroda, odgovarali trobojkama i epskim desetercima. Između ta dva rova, običan građanin je bio talac. Danas, međutim, svjedočimo tektonskom poremećaju na političkom tržištu: srpski glasači sve masovnije skidaju teške nacionalne dresove i oblače komotnija odijela građanskih pokreta, poput Pokreta Evropa sad (PES).
Šta se to promijenilo u kolektivnoj svijesti birača koji su decenijama važili za najlojalnije partijskim samozvanim liderima i liderčićima.
Prvi i najočigledniji razlog je potpuni zamor materijala i gubitak povjerenja u vječite, samozvane lidere. Više od dvije decenije, ti profesionalni Srbi su držali sopstveno biračko tijelo u nekoj vrsti političkog i institucionalnog geta. Strategija je bila jednostavna: budite trajna, ogorčena opozicija državi u kojoj živite, jer što je vama teže da nađete posao u bolnici ili školi, nama je lakše da vas ubijedimo da vas država mrzi – i da zato ponovo glasate za nas. Od te identitetske industrije straha profitirali su samo lideri, betonirajući svoje fotelje i mandate. Glasačima je konačno postalo jasno da se od odbrane svetinja na Tviteru i mahanja barjacima ne plaćaju računi za struju, niti se kupuju knjige za djecu. Došlo je do prirodnog zasićenja retorikom koja proizvodi stalne konflikte, a ne nudi nikakva rješenja.
U tom vakuumu razočarenja, kao logična alternativa nisu se nametnule ni minorne, satelitske desne partije. Iako su pokušale da profitiraju na padu starih lidera, te male stranke su zapravo samo ponudile istu, prepakovanu robu, često sa još radikalnijim i rigidnijim tonom. Birači su brzo shvatili da je glas za minorne partije zapravo bačen glas. One nemaju ni infrastrukturu, ni ozbiljan kadar, a ponajmanje koalicioni kapacitet da uđu u izvršnu vlast i donesu realne promjene. Funkcionišući uglavnom kao avanture harizmatičnih pojedinaca bez jasnog ekonomskog programa, ove stranke nisu mogle ponuditi ništa osim nove izolacije.
I tu dolazimo do fenomena građanskih partija tipa PES-a. One su ponudile politiku koja ne traži od čovjeka da bira između stomaka i krštenice. Fokusirajući se na opipljive ekonomske reforme, povećanje minimalnih i prosječnih plata, te penzija, ove opcije su prevele političku debatu sa terena „čiji je ovo vijek“ na teren „kako preživjeti mjesec“.
Ono što je ključno: građanski koncept koji PES i slične partije promovišu ne zahtijeva od srpskog glasača asimilaciju niti odricanje od sopstvenog identiteta. Naprotiv, nudi mu se status ravnopravnog građanina koji u državnim institucijama napreduje na osnovu svoje diplome i znanja, a ne na osnovu nacionalnog ključa ili preporuke nekog partijskog šerifa. To je prelazak iz uloge vječite žrtve sistema u ulogu aktivnog kreatora društvene zbilje.
Zato odliv srpskih glasova ka građanskim opcijama nije izdaja tradicije, već znak dubokog političkog sazrijevanja. Srbi u Crnoj Gori više ne pristaju na ulogu uplašenog plemena koje slijepo prati svoje samozvane poglavice. Oni danas, kao moderni evropski građani, biraju pragmatizam, ekonomsku sigurnost i stabilnost. Shvatili su da se patriotizam ne dokazuje glasnoćom na mitinzima, već uređenom državom u kojoj institucije rade, a porodice žive dostojanstveno. To je lekcija koju tradicionalni lideri nisu naučili na vrijeme, a koju im danas njihovi bivši glasači drže na svakim narednim izborima.
