Dok se crnogorski građani svakodnevno suočavaju sa rastućim troškovima života i inflacijom, za stotine partijskih funkcionera i aktivista ekonomske krize nema. Oni svakog mjeseca podižu stotine i hiljade eura naknada iz državne kase, i to za svega nekoliko sati rada mjesečno.
Istraživanje pokazuje da su odbori direktora državnih preduzeća, umjesto mjesta za kreiranje poslovnih strategija, pretvoreni u klasične poligone za isplatu „političke rente“ i namirivanje koalicionih kvota.
Prema Zakonu o privrednim društvima, upravni odbori (odnosno odbori direktora) su zakonski neophodni organi upravljanja za sva akcionarska društva i veća preduzeća. Njihova teorijska uloga je plemenita: oni predstavljaju vlasnika (državu), biraju menadžment, kontrolišu trošenje novca i trasiraju put razvoja kompanije.
Međutim, u crnogorskoj praksi, teorija pada na ispitu. Podaci pokazuju da se nakon svakih parlamentarnih izbora i promjene izvršne vlasti dešava identičan scenario: kompletna sječa profesionalaca i hitno imenovanje novih kadrova prema strogo utvrđenom partijskom ključu.
U tim odborima nerijetko sjede istoričari, politikolozi ili penzioneri koji nemaju nikakve dodirne tačke sa specifičnim oblastima poput energetike, željeznice ili poljoprivrede. Jedina referenca koja ih spaja jeste – partijska knjižica.
Cjenovnik lojalnosti: Od 500 do preko 5.000 eura za sjednicu ili dvije
Analiza imovinskih kartona predatih Agenciji za sprječavanje korupcije (ASK) otkriva precizan cjenovnik po kojem partijski vojnici naplaćuju svoju vjernost sistemu. S obzirom na to da članstvo u odboru ne zahtijeva stalni radni odnos, funkcioneri ove naknade uglavnom kumuliraju uz svoje redovne plate u Skupštini, na fakultetima ili u privatnom sektoru.
Energetski sektor (CEDIS i EPCG): Tradicionalno „najskuplja“ preduzeća. Plate u izvršnom menadžmentu CEDIS-a i srodnih energetskih kompanija kreću se u rasponu od 4.600 € do preko 5.600 €, dok naknade za članove odbora direktora prate ove visoke koeficijente, često dostižući i po nekoliko prosječnih zarada u državi.
Manja preduzeća kao utješne nagrade: Čak i u hroničnim gubitašima, poput preduzeća iz željezničkog sektora, naknada za običnog člana odbora rijetko pada ispod 500 € do 1.000 €. To znači da pojedinci za samo jedno ili dva pojavljivanja na sjednicama mjesečno zarade više nego što iznosi prosječna penzija u Crnoj Gori.
Mehanizam delegiranja: Kako funkcioniše „trgovina stručnjacima“?
Proces delegiranja u upravne odbore u potpunosti je ogoljen i lišen bilo kakve meritokratije. On se odvija kroz tri precizna koraka:
Koaliciona matematika: Tokom pregovora o formiranju Vlade, svako preduzeće dobija svoju „partijsku cijenu“. Stranke bukvalno crtaju kvote i procente – kome pripada energetski sektor, kome saobraćaj, a kome turizam.
Imenovanje „gubitnika“: Pozicije u odborima često služe kao utješne nagrade za partijske funkcionere koji nisu uspjeli da uđu u parlament ili dobiju ministarske resore.
Formalizacija kroz institucije: Resorna ministarstva Vladi samo prosljeđuju imena sa partijskih spiskova. Predstavnik države na Skupštini akcionara zatim mehanički podiže ruku, čime se politički dogovor formalizuje u legalnu odluku.
Gdje završava novac?
Javna je tajna, koju potvrđuju i brojne analize nevladinog sektora, da se kroz ove visoke naknade ne finansiraju samo pojedinci, već i sama partijska infrastruktura. Kroz neformalne, ali obavezne „donacije“ i članarine, znatan procenat novca isplaćenog iz državnih firmi vraća se direktno u kase političkih partija koje su te članove i delegirale.
Crnogorski upravni odbori su tako postali savršeno zatvoren krug: građani plaćaju poreze i račune državnim monopolima, preduzeća taj novac prelivaju partijskim vojnicima kroz naknade, a vojnici dio novca vraćaju partiji kako bi ona dobila naredne izbore i zadržala kontrolu nad istim tim odborima. Profesionalizacija javne uprave, o kojoj se godinama priča u kontekstu evropskih integracija, do daljnjeg ostaje samo mrtvo slovo na papiru.
